Türkiye ve dünyadaki toplumsal, siyasal ve kültürel pratiklerin ve yapıların sosyolojik olarak araştırılması ve analiz edilmesi bu blogta yapılmaya çalışılacaktır. Bunu yaparken sosyolojinin sosyolojisi yaklaşımı benimsenerek sosyolojik araştırma yapan sosyologların temel kavramları da eleştirel olarak sunulacaktır. Burada ortaya konulan analizler ve yorumlar kesin ve doğrulanmış bilgiler olarak değil yorumlanmaya ve yanlışlanmaya açık tartışma alanları olarak sunulmaktadır.
Kovid-19 salgını ile birlikte derslerimizi sanal ortama taşıdık. Bu video, Zygmunt Bauman'ın bir anlam fabrikası olarak toplum, ölümlülük ve aşkınlık arzusu, katı modernite, akışkan modernite, emek ve sermaye ilişkileri, proletaryadan prekeryaya geçiş, bireyselleşmiş toplum, zorunluluk ve olumsallık, hareketlilik ve yerleşiklik, kavramlarını kısaca anlatarak sosyolojiye katkılarına kısa bir giriş yapmaya çalışıyor. Bu video Maltepe Üniversitesi Sosyoloji Ana bilim dalı lisansüstü programlardaki çağdaş sosyoloji kuramları bağlamında kaydedilmiştir.
Cemaatler: Güvenli Olmayan Bir Dünyada Güvenlik Anlayışı, Say Yayınları, çev. Nurdan Soysal (2016)
Bauman, Z. 2001 Bireyselleşmiş Toplum, Ayrıntı yayınları, İstanbul.
Bu kitaptan bazı bölümler ve bu bölümlerde tartışılan kavramlar:
Anlatılmış Hayatlar ve Yaşanmış Öyküler:
Ölümlü doğamıza meydan okuma, paylaşma, onaylama ve anlam fabrikası olarak, paylaşılan delilik olarak toplum (9-10);
toplum dışında tek başına varlık melek (ölümsüz) veya canavar (ölümlü oldğunun farkında değil), ölümlülük bilgisi ve aşkınlık arzusu: kalıcı izler bırakma veya geçici yoğun deneyimler (11), ölüm aşkınlığı ekonomisi asıl mal yerine yedeklerini sunmak: kültürel yaratıcılık, kültürün üst sermayesi, aşkınlık enerjisi (12-13);
Richard Senet: “Kamusal insanın çöküşü”, kamusal alanın özel alan tarafından kolonize edilmesi (15);
Sınırlar konusunda tartışmalar ve eklemleme (18-19);
İdeolojik hegemonya ve kültürel sefer (20-21);
Foucault’nun “panoptikon”undan Bourdieu’nun “iğretileştirme”sine (22) bireyselleşen toplum (9-24).
Emeğin Yükselişi ve Düşüşü: Proleteryadan Prekaryaya
Emek kavramı, zenginliğin kaynağı olarak emek ve emek siyaseti (Bauman, 2001, 27-28); Emeğin topraktan kopuşu ve metalaşması,
Marx: “katı olanın buharlaşması ve kutsal olanın dünyevileşmesi” (29-31);
Ford ve katı modernite/ortadoks kapitalizm: emek ve sermaye arasındaki bağımlılık, fabrika, sendika, Taylor, Refah devleti (32-35);
Akışkan modernite: Kısa vadeli emek istihdamı ve bireyselleştiriciliği, sıvılaşmış-akışkan modernite, geçici birlikler, evlilikten birlikte yaşamaya, sermayenin özerkliği, emekten kopuşu, yerel iktidarlara şantaj yapma eğilimi (35-38);
Fikirler kazançlı hale gelince, bir fikir bir kez üretilip sonrasında prototiplerin üretimi az sayıda insanla olunca rekabetin nesneleri üreticiler değil tüketiciler olur (39); iktisadi faaliyette bulunan 4 kategori: 1. sembollerle iş yapanlar 2. emeğin yeniden üretimi 3. hizmetin alıcılıları ile yüz yüze olanlar 4. rutin emekçiler (40);
Peyrefitte güven (confiance) ve güvensizlik (defiance) ve ve Bourdieu: güvenin çöküşü ve kolektif eyleme iradesinin zayıflaması (41);
Katı moderniteden hafif/akışkan moderniteye geçiş (44-43);
Proleterya sınıfından sınıf olamayan Prekarya kategorisine geçiş;
Düzen ve Kaos
Düzen kavramı, kültür: farklılaştırma, ayırma, sınırlar çizme, içsel olarak birleştiren, dışsal olarak ayıran kategorilere bölme etkinliği (44-46);
Mary Douglas: aradakiler, karışık sınıflandırmalar, müphemlik, katışıklık, korku ve saldırganlık (46-47);
Katı modernite: Michel Crozier: bürokratik fenomen, başkalarını hiyerarşik kurallara bağlayarak yönetmek, düzen “agonistik” ve tartışmalı (47-48);
Katı modernite ye karşı X Akışkan modernite: Yeni küresel iktidar yapısı: hareketlilik X yerleşiklik// olumsallık X rutin// seyrek kısıtlamalar X yoğun kısıtlamalar//angaje olma X hızlı ve uyarmasız hareket// tahakkümün normatif düzenleme ve disiplinci panoptikonlarla sağlanması X tahakkümün kuralsızlık, angaje olmama, esneklik, kaçma, kırılganlaştırma, güvencesizleştirme yoluyla sağlanması// kaçmaya hazırl bekleyen sermaye sahiplerini kalmaya ikna etme (49-50);
Yerin ve mekanın değer kaybı, yüz yüze ilişki yoluyla yerel cemaat/topluluk oluşturmaya son darbe: cep telefonu, kısa vadeli ilişkiler ve Sennet’in karakter aşınması (51-52);
Kaynakları olmadığı için yer değiştirme ve hareket etme özgürlüğü olmayan yereller/yerleşiklik karşısında X iş fırsatları peşindeki gezgin iş adamaları ve haz peşindeki turistler (53);
Yeni küresel elit: “düzensizlik içinde yaşama güveni”; “karışıklığın orta yerinde gelişme” yeteneği; “belirli bir işte felç olmaktansa bir imkanlar şebekesi içinde konumlanma”(53); tepedekiler için geliştirici olan bu durum hiyerarşinin altlarındakiler için yıkıcıdır (54).
Özgürlük ve güvenlik:
Freud özgürlüksüz güvenlik için güvenliksiz özgürlükten vazgeçme/takas (56-58); süper ego ile id arasındaki mücadele ve gerginlik (58-59);
Pierre Janet: gerçekliğin akışkanlığı, tutarsızlığı, yerinin belirsizliği ve yakalanmasının zorluğu, postmodernliğin huzursuzluğu, sınırları ihlal etmenin dehşeti değil, sınırsızlık (59-60);
Toplum ve bireyselleşme ilişkisi, Beck ve risk toplumu, yerinden edilme ve yeniden yerine yerleşme (61-64);
Birey yurttaşın en kötü düşmanıdır (De Tocqueville), ortak çıkarlara kayıtsızlık, kamusal güçten beklenen güvenlik ve insan haklarına uymak (65-66);
Kamusalın özel tarafından sömürgeleştirilmesi (66-67);
Beck, 1995: Sanayi toplumunun ölümü başlıklı makalesi: aşk ve çıplak, korkutulmuş ve saldırgan ego (67);
Beck’in ikincie modernite dediği postmodern dönemin ana çelişkilerinden birisi: kendini kabul ettirme hakkı ile bunu gerçekleştirme koşullarının arasının giderek açılması (68);
Bourideu şimdiki zamana tutunarak değiştirmek ancak prekarite/iğretilik (69); belirsizliğin siyasal ekonomisi, iktidarın siyasetten kaçışı, özelleştirme, esnekleştirme, kursalsızlaştırma;
Castells: iktidar ülkeler üstü/uluslar üstü, siyasal kurumlar ise yerel ve bölgesel (70-71);
Castoriadis: Önemsizliğin inşası, uygarlığın/ toplumun kendini sorgulamayı bırakması ve toplumun heteronom/ başkaları tarafından yönetilen haline gelmesi (72); bireyselleşmiş toplumu demokrasi için güvenli kılma.
Modernite ve kesinlik:
Müphemlik/belirsizlik/çift anlamlılık güvenliğin ve özgüvenliğin düşmanı (76);
Akıl-Dünya ve İrade ilişkileri, dünyanın akılla sorgulanabilir olması ve insan özgürlüğünün alanı arasındaki ilişki; yetenek ve istek çakışabilir veya çakışmaz (77);
Marx: Kapitalizm, katı olan her şeyi buharlaştırıyor, kutsal olan her şeyi dünyevileştiriyor; erken modern dönem: Kuşkuculuk, müphemlik ve özgürlük (77-78);
Modern filozoflar için kuşkuculuk ve belirsizlik delilik ve cahillik, önemli olan kesinlik ve akıl: Aydınlanma ve aklın hakimiyeti, Spinoza; ya cahil ya bilgili arası yok (79-80);
Modern filozoflar ve yöneticiler arasındaki uyumsuzluk; özgür fail anlayışının savunucusu Kant; düşüncenin belirsizliği ve eylemin olumsallığına karşı savaş (82-83);
Yapı kavramının çıkışı: ihtimallerin manipüle edilmesi, belirli olayların daha muhtemel olması diğerlerinin kesinlikle muhtemel olmaması (84);
Erken modernite ve ütopya (84-85); modernite ve sınıflandırma, yaratıcı yıkım (86);
Hegel:özgürlük ve zorunluluk; Durkheim: kolektif vicdan ve özgürlük (87;
Bourdieu: normatif düzenlemenin yerini ihtiyaçlar, ideolojinin yerini reklam, baskının yerini ise ayartma almaktadır (89);
İsteklerin yetenekleri aşması 3 düzeyde: kimlik oluşumu, toplumsal eklemlenme ve sistemsel yeniden üretim (89);
Müphemlik postmodernite için işlevseldir (89); müphemliğin kişiselleşmesi ve köktenci çözümler (91); Modernitenin kesinlikle aşkı sona ermemiş, sadece biçim değiştirmiştir (91).
Kovid19 Salgını/krizi toplumsallığın tam merkezindeki iki ve daha fazla kişili etkileşim ağları üzerinden yayılıyor ve toplumsallığı tehdit ediyor ve dönüştürüyor. Maltepe Üniversitesi Scienceup dergisi bu konuda benden bir yazı istedi: https://online.flowpaper.com/72d70718/ScienceUp03dijitalJPG/#page=39 . Ancak yazı 1-2 sayfa ile sınırlı oldu. Bu videoda sosyolojik gözlem ve analizlerimi daha geniş anlattım. Ancak, kayıt ve görüntüler yeterince kaliteli olamadı; aksaklıklara takılmadan izleyebilmeniz dileğiyle paylaşıyorum.
Jürgen Habaermas sosyolojisine kısa bir giriş olan bu video; Kovid-19 Pandemisiyle birlikte derslerin online olması dolayısıyla Maltepe Üniversitesi Türkçe Sosyoloji bölümündeki ilgili ders çerçevesinde kaydedilmiştir. Bu ders çerçevesinde öğrencilerimden okumalarını istediğim kitap ve makaleler şöyledir:
Pierre Bourdieu sosyolojisine kısa bir giriş olan bu video; Kovid-19 Pandemisiyle birlikte derslerin online olması dolayısıyla Maltepe Üniversitesi Türkçe Sosyoloji bölümündeki ilgili ders çerçevesinde kaydedilmiştir. Bu ders çerçevesinde öğrencilerimden okumalarını istediğim kitap ve makaleler şöyledir:
Bourdieu, P. ve Wacquant, L. 2003, Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar, İletişim yayınları, İstanbul. Fowler, B. (2017) "Pierre Bourdieu" Turner ve Ellliot (Ed.) 2017. Çağdaş Toplum Kuramından Portreler, İstanbul: İletişim yayınları. Bölüm 28. Meder, M ve Çeğin, G. (2011) "Bourdieu’yü Okumak: Post-Pozitivist Bir Sosyolojinin İmkânı Üzerine" Gaziantep Sosyal Bilimler Dergisi, C. 10. s.1. ss. 233-256. Bunlara ek olarak şu kitaplardan bazılarını kütüphanelerine kazandırmalarını ve en az birisini de okumaya başlamalarını isterim:
Cezayir toplumunun sosyolojisi; Yeniden Üretim: Eğitim Sistemine İlişkin Bir Teorinin İlkeleri; Varisler: Öğrenciler ve Kültür; Homo Academicus; Akademik Aklın Eleştirisi; Bilimin Toplumsal Kullanımları; Bekarlar Balosu; Karşı ateşler; Ayrım, Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi; Sanat Sevdası; Heidegger'in Politik Ontolojisi; Dünyanın Sefaleti
Bourdieu'nun temel kavramlarını ve kısaca açıklamaları şöyle:
Burada temel referans kitabı şudur: Bourdieu, P. ve Wacquant, L. 2003, Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar
Alan: Toplumsal gerçekliğin ilişkiselliği veya bağıntısallığı ile alan ilişkisi;
Alan nesnel konumlar arasındaki ilişkilerin bir “network”üdür veya ağıdır;
alan göreli olarak özerk ve başka bir faktöre indirgenemez bir mikrokozmostur;
Alan ve oyun benzetmesi; oyuna girmek ve yatırım yapmak ile , alana girmek ve yatırım yapmak benzerliği; Alana yatırım, alanla ilgilenmek, Latince oyun kelimesinden türetilen “illisio” olarak kavramlaştırılıyor; oyuna veya alana stratejik yönelim;
Aygıt, sistem ve alan arasındaki farklar ve benzerlikler;
Alanı araştırmak için adımlar: her alanın iktidar alanı ile ilişkisi; alanda var olan konumların nesnel bir haritasının çıkarılması; alandaki faillerin “habitus”larının belirlenmesi; alan tarafından dolayımlanan dış ve çevresel etkilerin failler üzerindeki etkileri; alanlar arası “homoloji”lerin belirlenmesi; alanların nüfuslardan bağımsız ilişkiler sistemi olduğunun farkına varılmsı;
Alana özgü kapitalin ve kapital birleşimlerinin belirlenmesi; alan ve kapital arasında hermenötik döngü; kapitallerin taşıyıcisı failler; siyasal veya devlet kapitali meta-kapital.
Kapitalin üç temel türü: ekonomik kapital, kültürel kapital, sosyal kapital ve bunları kucaklayan simgesel kapital; meta kapital olarak siyasi kapital
Pratiğin mantıksal olmayan mantığı; bulanık mantık;
Habitus yapılandırılmış ve yapılandıran yönelimler bütünüdür; habitus öznelleşmiş toplumsallıktır.
Dilsel ilişkilerin simgesel iktidar ilişkileri olması; dilsel eşitlik yanılgısı; dilsel habitus ve dilsel piyasa; dilsel beceri statüyle ilgili bir kapasitedir;
Felsefenin sosyolojisi: Heidegger'in Politik Ontolojisi
Bourdieu’nun köy araştırmaları, bekarlar Balosu: kız kardeşini şehirli ile evlendirme eğilimi kendisinin evlenememesi ve Fransa’da köylülüğüm fiziki şiddet kullanmadan simgesel şiddet kullanılarak yok olması;
Amerikan sosyolojisi ve Fransız sosyolojisi karşılaştırması;
Pozitif bilimleri taklit eden sosyal bilim ile bilimsel kriterler dışında hiçbir mutabakat tanımayan özerk ve agonistik/çekişmeli bilimsel alan;
Hakimiyet arzusunun bilme arzusuna dönüşmesi;
Bilim ile sağduyu karşıtlığı ve bilimin her an sağduyuya dönme tehlikesi;
Bilimsel alan ve bilimsel akıl tarihseldir ancak tarihe indirgenemez;
Bilimsel uygarlaşma süreci;
Bilimsel habitus tarihsel bir aşkınlıktır;
Sosyoloji diğer bilimlere meta/üst olmayı değil kendisine üst olmayı bilmelidir; hem sorumsuz iradeciliğe hem de kaderci bilimciliğe karşı akılcı ütopyacılık.
Bourdieu’nun sosyolojik araştırmacılık yaklaşımı: sıradan ve önemsiz sayılan ampirik nesneler aracılığıyla yüksek kuramsal analizler yapabilmek; çok soyut sorunları pratik bilimsel işlemlere çevirmeyi bilmek; Bilimsel habitusun edinilmesi, bilimsel modus operandi; Bağıntısal olarak düşünmek: araştırma nesnesinin inşası; tözselliğe karşı bağıntısal/ilişkisel düşünmek; Alanın sınırlarını bulmak; tikel örneği sistematik sorgulama ve genele ulaşma; Homolojiler yoluyla analojik düşünmek, karşılaştırmalı yöntem; Radikal bir şüphe: toplumsal tarih yoluyla sağduyudan kopuş; bürokratik komisyon mantığından kopuş; epistemolojik kopuş/sosyal kopuş; düşünümsellik, akademik sağduyudan kopuş; Double bind ve Dönüşme: Çifte çıkmaz: hem günlük hayatın sağduyusu ve akademik sağduyu: her ikisine de dalmak ve her ikisinden de kopabilmek, bakışın dönüşüme uğraması; bilimsel kültürde ustalık ve bu kültüre başkaldırı, dönüşme/conversion/ihtida; Katılımcı Nesnelleştrme.
Kuramsız araştırma kör, araştırmasız kuram boştur.
A Brief Introduction to Mübeccel Kıray's Sociology /Mübeccel Kıray Sosyolojisinin Temel Kavramları This video is recorded in Maltepe University, department of sociology, when courses have been moved to virtual online classes due to Covid-19 Pandemics. (Yukardaki videoda Mübeccel Kıray'ın Türkiye'de sosyolojinin gelişmesine yaptığı katkılar kısa hayat hikayesi ile birlikte anlatılmaktadır. Bu video Maltepe Üniversitesi İngilizce Sosyoloji Bölümünde Kovid-19 dolayısıyla derslerin çevrimiçi sanal sınıflarda verilmesi sonucu kaydedilmiştir.) The video above is talking about some of the following concepts that are developed in Kıray's sociological research in Turkey /Kıray'ın Türkiye'de yaptığı araştırmalar sürecinde geliştirilen aşağıdaki kavramlardan bazıları yukarıdaki videoda anlatılmaktadır: The first blog entry in this blogger is titled as preparation for writings in the blog and it is on the development of Kıray's research program or development of her sociological theory or a work on sociology of sociology and thereby my own sociological approach. The following concepts are explained in that blog / Bloğumdaki ilk yazının başlığı blogdaki tartışmalara önhazırlık. Bu yazıda Kıray'ın bilimsel araştırma programının veya sosyolojik yaklaşımının gelişimini anlatıyorum, yani sosyolojinin sosyolojisini yapıyorum ve bu yolla kendi sosyolojik yaklaşımıma bir giriş yapmış oluyorum: Aşağıdaki kavramların bir kısmı o ilk yazıda açıklanıyor: https://bahattinaksit.blogspot.com/2013/07/blogdaki-tartsmalara-onhazrlk.html
Basic Social structure (Temel toplumsal yapı)
Internal and external dynamics in social change (Toplumsal değişmedeBlsdo iç ve dış dinamikler)
Spontaneous social change vs planned social change (Kendiliğinden toplumsal değişme ve planlı toplumsal değişme)
Integrated social structure and buffer institutions (Toplumsal yapı bütünlüğünün korunması ve ara formlar veya tampon kurumlar)
The arrow of basic structural change (Temel yapısal değişmenin yönü)
Modes of appropriation of surplus (Artı ürüne el koyma biçimleri)
Historical sociological observations long-term trends (Uzun zaman birimlerinde tarihsel sosyolojik gözlemler)
Transition to more advanced social sturcture, progrress, and evolution (Daha ileri toplumsal yapıya geçiş, ilerleme ve evrim)
Agricultural revolution, agrarian societies, feodal mode of production (Tarım devrimi ve tarım toplumları; Feodal üretim tarzı)
Industrial Revolution and modern industrial society (Sanayi devrimi ve modern sanayi toplumları)
Differentiation, spcialization and integration as forms of social change (değişme biçimleri olarak farklılaşma, ihtisaslaşma ve bütünleşme)
Secularization parallel to differentiation, specialization and integration (Laiklikleşmenin farklılaşma, ihtisaslaşma ve bütünleşme ile birlikte gitmesi)
Cashcropproduction (Pazar için üretim)
Land polarization and emergence of capitalist farmer and worker (toprak kutuplaşması; kapitalist çiftçi ve tarım işçilerinin ortay çıkması)
Depeasantization (Köylülüğün topraktan kopması)
Unorganizable city (örgütleşemeyen kent)
Informal sector (informal sektör)
Metropolitan city (metropoliten kent)
Dominantcity (hakim kent)
Squatter housing (gecekondu)
Books:
Social Stratification as an Obstacle in Development, 1970.
Ereğli; Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası, 1984.
Kentleşme Yazıları Örgütleşemeyen Kent: İzmir, 1998.
Toplumsal Yapı Toplumsal Değişme, 1999
Tüketim Normları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma, 2005
Hayatımda Hiç Arakaya Bakmadım: Mübeccel Kıray ile Söyleşi,
Interdependence Between Agro-economic Development and Social Change
Teaching in Developing Countries: The Case of Turkey, International Social Science Journal, 1979
"Values, Social Stratification and Development" in Journal of Social Issues, 1968
